Door: Ruud Janssen

Een aantal jaar geleden kreeg Ruud Janssen uit Swalmen onderstaande foto voor het eerst in handen. Zijn oom staat erop, in een garage met een oude automobiel op blokken en nog net zichtbaar een motorfiets. Hoe meer hij ernaar keek, hoe meer vragen erin hem opkwamen. Waar en wanneer was deze foto gemaakt? Van wie waren de voertuigen? Hij begon aan een zoektocht die in een stroomversnelling kwam toen hij in contact kwam met de Veteraan Motoren Club.

Sepiafoto van een jonge man met bril en lange werkjas in een garage, voor een open auto met ingeklapte kap. Rechts staat een Harley-Davidson-motorfiets; links leunt een fietswiel tegen de muur.

De foto waar het allemaal mee begon

Ome Toeën

Een van mijn hobby’s is stamboomonderzoek, maar op mijn zoektocht naar mijn familie kreeg ik bovenstaande foto onder ogen. Hierop staat ome Toeën, afgebeeld in een garage. De vraag waar en wanneer deze foto gemaakt is, is het begin van een enorme zoektocht.

“Ome Toeën” is geboren op vrijdag 31 juli 1896 in Blerick als eerste kind uit een zeer katholiek gezin van 9 kinderen. Zijn ouders zijn Peter Johan, (Piet) Janssen en Anna Maria Hubertina Op de Laak. Piet Janssen is zadelmaker van beroep en gaat op 1 oktober 1890 werken bij de Maatschappij tot Exploitatie van Staatsspoorwegen in de nieuwgebouwde Blerickse Wagenwerkplaats. Hij begint als zadelmaker op “eene bezoldiging van 12 cent per uur, in den regel 10 uren per dag en zes dagen per week “. De laatste van de 9 kinderen, Sef, is op dinsdag 21 juli 1914 geboren eveneens in Blerick. De “bezoldiging“ van Piet is toen al gestegen naar 17 cent per uur. Na een bedrijfsongeval in 1915 krijgt Piet een toelage van 28 cent per werkdag van de Rijksverzekeringsbank. Blijkbaar genoeg om het hele gezin te onderhouden en om “ome Toeën’s” studie aan de HBS te bekostigen. Piet is op 27 december 1925 eervol op verzoek ontslagen, met pensioen wegens invaliditeit.

Na de HBS gaat Toeën naar alle waarschijnlijkheid werken op kantoor bij Arthur Steegh te Blerick. Arthur Steegh is directeur bij de bank Haffmans en Steegh, gelegen aan de Spoorstraat 14 te Venlo. Bij Arthur Steegh werkt Toeën tot 1 mei 1927. Waarschijnlijk is hij op maandag 2 mei 1927 begonnen aan een nieuwe baan bij de fa. Mulder in Blerick. De fa. Mulder is een houthandel en stoomzagerij gelegen aan de Spoorstraat in Blerick. Toeën is trouw lid van zangvereniging Orpheus, doet aan fotografie, heeft/zoekt graag gezelschap en reist graag. “Ome Toeën” is op 30-jarige leeftijd op dinsdag 24 mei 1927 vrij plotseling overleden.

Een Harley-Davidson uit 1916

Zijn leeftijd op bovenstaande foto valt lastig in te schatten, vandaar de zoektocht naar het bouwjaar van de twee voertuigen in de garage. Dat op de foto een Harley-Davidson stond was snel duidelijk, dat is namelijk duidelijk zichtbaar op de benzinetank. De auto is waarschijnlijk een Renault van het type DM, bouwjaar 1913. En nu maar hopen dat de Harley van latere datum is zodat de foto wat preciezer te dateren valt. Daar kom ik zelf als niet-motorrijder niet uit. Een mailtje naar het bedrijf Yesterdays uit Nederweert, specialist in oude motorfietsen, bood uitkomst. Zij weten mij te vertellen dat het een Harley-Davidson betreft uit het jaar 1916. Dus op deze foto is ome Toeën zeker 20 jaar oud. Toch een aardig resultaat voor een paar uurtjes puzzelen vond ik zelf. Maar de vraag bleef, in wiens garage staat ome Toeën daar eigenlijk?

Tijdens een wandeling in ons dorp trof ik iemand met een schitterend gerestaureerde Ariel uit 1936. Hij maakte mij attent op de Veteraan Motoren Club. “Die jongens kunnen je wel verder helpen, misschien zelfs met het kenteken!“ Alzo een mailtje naar de VMC. De informatie van Johan Wijers en Ruud van Bijnen bracht me een mooi stuk verder:

Ruud van Bijnen: "De Harley heeft een afgeronde platte tank in de grijze kleur waardoor het bouwjaar alleen maar 1916 kan zijn. 1915 had nog een hoekiger tank en 1917 kreeg de olive drab legerkleur. Ook aan de tank transfer is te zien dat het een 16-er is. In 1916 is namelijk voor het laatst de “avidson” op gelijke hoogte geplaatst met de onderkant van de “D”. In 1917 en later is dit gelijk met de bovenkant van de “D”." Tot zover Johan Wijers. Ruud van Bijnen meldde: “De machine heeft geen elektrische verlichting en is dus het magneet model 16F. Prijs voor de handel 775 gulden, voor particulieren 100 gulden meer volgens de Stokvis prijslijst”. Het kentekennummer is lastiger, in die zin dat het theoretisch een nummer uit elke provincie kan zijn, ervan uitgaande dat het een in Nederland geregistreerde machine is. Voor het gemak ga ik uit van een P-nummer en neem ik het streepje voor de "8" als koppelstreepje dan zou het allereerst “P-812" kunnen zijn, en dat nummer koppelt gelijk naar Venlo: Joseph Dewans & Co, uit Venlo. De naam van Dawans staat aldus fout gespeld in de nummerlijst. Eigenaar is wel degelijk Jos Dawans, die Terrot motorfietsen in ons land importeerde en later ook Harley-Davidson agent wordt. Op zoek naar verdere informatie in mijn archief kom ik een interessante foto tegen uit de Motorkampioen van 1916: ik denk dat de tweede motor van links onze 1916 Harley-Davidson is!

Zwart-witfoto van mannen en jongens die met vroege motorfietsen poseren voor een bakstenen gebouw met een ijzeren buitentrap. Vooraan staan twee motorfietsen, waaronder een Harley-Davidson. Op het voorste spatbord is kenteken P-576 te zien.

De linker machine (P-576) is een Terrot Motorette No. 5 met 500 cc MAG V-twin blok, daarnaast de 16-er Harley-Davidson (P-812). De foto is genomen tijdens de reünie van de Zuid-Nederlandsche Motorrijders-Vereeniging op paasmaandag 24 april 1916 bij Garage Moll in Nijmegen. (Bron: Motorkampioen 1916)

De zwierig geklede persoon ernaast zou dan best wel eens Jos zelf kunnen zijn. Het nummer P-576 staat op naam van Pierre Joseph Dawans, maar met adres Vrijthof 44, Maastricht. Archiefonderzoek in Maastricht leert dat daar nooit een Dawans op het betreffende adres ingeschreven is geweest; sterker nog, er is niemand met de naam Dawans in de gemeente Maastricht geregistreerd geweest. De poserende heer naast de Terrot blijft vooralsnog onbekend.

Het nummer van de auto in de garage zou P-313 of P-813 kunnen zijn. P-313 was uitgegeven aan J.P.H. van de Griendt uit Griendsveen (Horst) en P-813 stond op naam van F.C.J.H. Wolters uit Venlo. Opvallende details op de foto: de auto staat klaarblijkelijk op blokken en er zijn heel vaag twee reclameplaten zichtbaar tegen de rechtermuur. Op de meest rechtse plaat lijkt vaag een voorwiel van een motorfiets zichtbaar te zijn.” Tot zover de analyse van Ruud van Bijnen.

Op zoek naar Jos Dawans

Een ware voltreffer dus. Ome Toeën staat op de foto met dezelfde motor als op de foto uit de Motorkampioen die Ruud van Bijnen uit zijn archief wist te toveren, zie afbeelding hierboven. Als dank hiervoor ging ik maar eens spitten naar Jos Dawans. Wat is er over hem terug te vinden? Op www.wiewaswie.nl is niets terug te vinden over deze Jos. Dawans. Dus dat was al een lekker begin. De naam Dawans komt in Nederland wel voor, vooral in Zeeland. Dus vermoedde ik dat hij van Belgische afkomst was. Op naar de archieven!

Archiefonderzoek brengt de volgende feiten aan het licht:

Jos Dawans wordt geboren als Petrus Joseph Dardenne op zaterdag 30 januari 1886 in Vliermaal in België. Als zijn moeder Maria Catharina op woensdag 15 juli 1896 huwt met Jules Dawans draagt hij voortaan de namen Pieter Joseph Dawans. De Dienstbodenlijst van de gemeente Meerssen laat zien dat Pierre Joseph op 12 november 1903 vanuit Luik Meerssen binnenkomt en op 17-jarige leeftijd werkzaam wordt als chauffeur bij P. Brouwers op het kasteel Vaeshartelt in Rothem in Limburg. In de boeken van ingekomen personen te Venlo vinden we Dawans, Pierre Joseph, geboren 1886, afkomstig van Meerssen. Hij wordt ingeschreven op 8 augustus 1911.

Garagehouder en Terrot-agent in Venlo

Historische advertentie voor Terrot-motorrijwielen met een tekening van een motorfiets en de slogans ‘Geen voettrillingen’ en ‘Absoluut schokvrij’. Een- en tweecilindermodellen zijn direct leverbaar bij Jos. Dawans & Cie., hoofdvertegenwoordiger voor Nederland, autogarage aan de Lomstraat 9.

Een vroege advertentie van Dawans uit de Nieuwe Venlosche Courant van 11 oktober 1913.

Jos maakt daarna klaarblijkelijk de stap van chauffeur naar zelfstandig ondernemer in de auto- en motorbranche. Hij zal daarvoor een compagnon gevonden hebben die geld in de onderneming heeft geïnvesteerd. De vroegste advertentie van zijn bedrijf die ik tegenkom dateert van oktober 1913. Dan is hij garagehouder en agent voor Nederland van Terrot op het adres Lomstraat 9.

Hij was overigens niet de eerste importeur van Terrot, in 1908 adverteerde Emile Daverveldt uit Ginneken bij Breda al als hoofdagent.

Historische advertentie voor de ‘Motorette-Terrot’, een licht motorrijwiel met Motosacoche-motor van 1¼ of 2 pk. Hoofdagent voor Nederland en koloniën: Emile Daverveldt, Baronie-laan 128 B, Ginneken bij Breda. De advertentie biedt een prijscourant aan en vraagt agenten.

In 1908 was Emile Daverveldt de Hoofdagent voor Nederland en koloniën getuige deze advertentie uit De kampioen van 1 mei 1908.

Dawans heeft ook een stand op de RAI-tentoonstelling in het Paleis voor Volksvlijt van 12-22 december 1913.

Zwart-witfoto van drie Terrot-motorfietsen op een verhoogd tentoonstellingsplatform, met op de voorzijde het opschrift ‘Jos. Dawans & Co. Venlo’. Links op de achtergrond staat een piano.

Dawans had een bescheiden stand op de RAI; iets links van de piano was een andere bescheiden stand, die van de Delftsche Motoren Handel. De heren Waller en Stork zullen bij deze gelegenheid zeker al kennis gemaakt hebben met Dawans en mogelijk is hier al de basis gelegd voor zijn latere Harley-Davidson agentschap. Bron: Revue der Sporten, 23 december 1913.

Historische foto van de Lomstraat in Venlo rond 1900, met een geplaveide straat, hoge gevels en voetgangers. Een rode pijl wijst naar een pand aan de rechterzijde. Op de achtergrond staat een hoge toren; rechtsonder poseren kinderen.

Een prentbriefkaart van de Lomstraat uit rond 1900. De inrijpoort rechts van de zuil en rechts onder de rode pijl gaf toegang tot een binnenplaats met verschillende overdekte ruimtes.

In De Kampioen van 17 juli 1914 wordt een toerrit naar Breda aangekondigd van de Zuid-Nederlandsche Motorrijders-Vereeniging: “Samenkomst aan de garage van de firma Dawans & Co., Lomstraat 9a, te Venlo (achter het stadhuis).” Ik vind ook een foto waar het pand Lomstraat 9a op staat.

Tijdens de oorlog houdt Dawans zich ook met de verkoop van Raleigh rijwielen bezig getuige een in 1916 regelmatig geplaatste advertentie in de Venlosche Courant. We weten overigens niet of dit zakenadres ook zijn woonadres was, in het Officieel Adresboek der Gemeenten Venlo, Tegelen en Maasbree van 1917 staat vermeld: “Dawans P.J. ~ Chauffeur Keulschepoort 14 telef. 424.”

Uit de KNAC-ledenlijst blijkt dat de houder van P-813, F.C.J.H. Wolters, in Venlo in de Lomstraat woonde. Ik ga dus uit van het nummer P-813 voor de Renault. Waarschijnlijk was het zo dat veel autobezitters die in de binnenstad woonden geen stallingruimte voor hun automobiel hadden en dat de eerste garagebedrijven hoofdzakelijk autostallingen waren. Dat zal bij Dawans ook zo geweest zijn, zijn technische autokennis zal hij als chauffeur hebben opgedaan en in praktijk hebben kunnen brengen bij de auto’s van zijn stallingklanten die hij ook onderhield. Waarschijnlijk is Dawans financieel gesteund bij het opzetten van zijn zaak, maar wie die “& Co” is of zijn heb ik niet kunnen achterhalen.

Na de oorlog: de Roermondschestraat

Historische advertentie van Jos. Dawans & Co. in Venlo voor Harley-Davidson-motorrijwielen met twee cilinders, met of zonder elektrisch licht. Belangstellenden worden opgeroepen zich aan te melden voor de eerste zending.

Historische advertentie van Jos. Dawans & Co., Roermondsche straat 70 in Venlo, voor direct leverbare Ford-automobielen. Vermeldt vijf modellen met prijzen van 2.450 tot 4.000 gulden en motorfietsen van Harley-Davidson, Henderson, Terrot en Rudge Multi.

Links: De Harley-Davidson import lijkt al vrij snel na de oorlog weer op gang te komen, getuige deze advertentie uit de Nieuwe Venlosche Courant van 26 april 1919. Rechts: Bron: Nieuwe Venlosche Courant, 24 maart 1921.

Na de oorlog vinden we het bedrijf van Dawans terug op de Roermondschestraat 70 (nu nummer 80). Hij adverteert met automobielen (onder meer Oldsmobile, Rugby, Ford, Renault en Citroen) maar biedt ook regelmatig motorfietsen aan. Zo presenteert hij zich in 1919 als agent van Harley-Davidson en biedt hij in 1921 diverse merken motorfietsen aan, waaronder Terrot een- en tweecilinders.

Cocaïnesmokkel in Parijs

Dat Dawans een breed georiënteerde ondernemer is blijkt uit een bericht in de Provinciale Noordbrabantsche en ’s-Hertogenbossche Courant van 22 november 1922.

Historisch krantenknipsel met de kop ‘Cocaïne-smokkelaar’. Het bericht meldt de arrestatie van de 36-jarige P. Dawans uit Venlo in een hotel nabij het Parijse Noorderstation, wegens bezit van één kilo cocaïne, en beschrijft zijn verklaring over maandelijkse smokkel tijdens reizen voor de aankoop van auto-onderdelen.

Een verrassend bericht in de Provinciale Noordbrabantsche en ’s-Hertogenbossche Courant van 22 november 1922.

Dit artikeltje verschijnt een dag later ook in plaatselijke Venlose pers en dus wordt zijn misstap publiekelijk bekend in zijn woonplaats. Klaarblijkelijk hoeft hij niet lang te brommen of kwam hij er met een boete af want hij blijft regelmatig adverteren. Overigens moeten we drugssmokkel anno 1922 in een wat andere context zien dan we tegenwoordig doen. Cocaïne werd in die jaren als genotmiddel gezien en het gebruik en bezit waren niet verboden, de illegale handel erin wel. De reden daarvoor was dat de overheid zelf het handelsmonopolie had en er flink aan verdiende. Waarschijnlijk gold in Frankrijk hetzelfde en werden de smokkelpraktijken van Dawans als een niet al te zwaar economisch misdrijf gezien.

Zijn Parijse zaken lijken hem geen windeieren te hebben gelegd. In 1924 heeft Dawans een tweede pand in gebruik op de Tegelscheweg 27-29. Die straat is het verlengde van de Roermondschestraat, een paar honderd meter verder dan nummer 70. Twee panden blijkt toch niet zo efficiënt want op 16 april 1925 koopt Dawans de oude pastorie van de Nederduitsch Hervormde Gemeente aan de Roermondschestraat 48 (nu 56) voor 17.000 gulden en verbouwt die tot garagebedrijf.

Historische foto van de Roermondsestraat in Venlo, met links een garage met grote Texaco- en Goodyear-reclames en benzinepompen aan de straat. Langs de brede weg staan bomen en aaneengesloten panden; in de verte is een kerktoren zichtbaar.

Links de tot garagebedrijf verbouwde oude pastorie. Deze foto is genomen toen Dawans het pand al niet meer in bezit had en autobedrijf Kees er was gevestigd met het MAN agentschap.

Hij laat een bedrijfsruimte aan de linkerzijde van het pand aanbouwen, de ombouw aan de voorkant wordt pas na 1935 gerealiseerd.

Na 1925 lijkt er weinig activiteit meer te zijn op motorfietsgebied. Jos is dan wel nog actief in de autohandel, de autoverhuur en het organiseren van uitstapjes per autobus. Begin 1935 zien we dat het op een einde loopt met het bedrijf, er wordt faillissement aangevraagd. Het pand wordt verkocht en autobedrijf Kees vestigt er zich. Dat bedrijf is gespecialiseerd in MAN vrachtauto’s.

Faillissement en het Venlo-incident

Dawans lijkt na het faillissement niet tot de bedelstaf te zijn vervallen, hij verhuist naar een ruime middenwoning aan het Onze Lieve Vrouwenplein 26, getuige het Adresboek van 1936. Vermeld wordt “zonder beroep”. In 1938 trekt de uit Genk afkomstige juffrouw Engelborghs bij hem in en treedt met hem in het huwelijk. Dan wordt het stil rond zijn naam. Wanneer hij overlijdt is niet bekend, maar in 1989 komt hij voor de laatste keer in het nieuws en weer, net als 67 jaar eerder, met een verrassende invalshoek. In oktober 1989 blikt het Limburgs Dagblad terug op een schokkende gebeurtenis die 50 jaar eerder plaatsvond, het “Venlo-incident” van 9 november 1939. Bij dit incident werden enkele leden van de Nederlandse en Engelse geheime dienst in een grenscafé bij Venlo door Duitsers overvallen en naar Duitsland ontvoerd.

Krantenillustratie over het Venlo-incident van 9 november 1939, met bovenaan een foto van café Backus bij de grens. Daaronder toont een plattegrond hoe een auto met Duitsers de auto van Britse geheime agenten klemreed, naast een toelichting op hun ontvoering naar Duitsland.

Een tweede verrassend bericht in het Limburgs Dagblad van 14 oktober 1989.

Tien dagen na deze brute overval arresteerde de Venlose politie enkele mannen die buiten de politie om een aantal ooggetuigen van het incident hadden benaderd en hen wilden ondervragen. Een van deze mannen was “P.J. Dawans, een 53-jarige handelsreiziger uit het Belgische Vliermael. Uit de politieverhoren bleek dat Dawans reeds in de eerste wereldoorlog voor de Fransen had gespioneerd en sinds enige weken in dienst van de Nederlandse inlichtingendienst was.” (citaat uit Limburgsch Dagblad, 14-10-1989).

Pierre Joseph Dawans lijkt in ieder geval geen saai leven geleid te hebben…

P.S.

In eerste instantie werd gedacht dat foto 1 gemaakt is in de garage aan de Roermondschestraat, maar vanwege het erg jonge uiterlijk van ome Toeën en de op blokken geplaatste auto (benzineloze tijd 1917-1918) leek de Lomstraat toch een meer kansrijke optie, echter uit recent nader onderzoek blijkt dat de foto is gemaakt in de garage van de "Eerste Venlosche Autogarage". Dit bedrijf werd in 1911 als Motorrijwielenbedrijf opgericht.